GVB 13, Remise Kromme Mijdrechtstraat, 1934
Foto: Gemeentetram Amsterdam

Home > Tram > Electrische tram > Serie > Serie 3 (13-14)

Gemeentevervoerbedrijf Amsterdam - Serie 13-14

Serie:
13-14
Type: Elektrisch Motorrijtuig
Bouwjaar: 1901
Fabrikant wagenbak: Hermann Heinrich Böker & Co.,
        Berlin-Lichterfelde(Deutschland)
Elektrische uitrusting:
        Union Elektrizitäts Gesellschaft, Berlin, Duitsland
Motortype: 2x Union type GE52
Motorvermogen: 2x 19,3 pk(= 14,5 kW)
Lengte:
8500 mm(met stootbeugels)
Lengte Wagenbak:
5400 mm(zonder balkons)
Lengte Balkons:
1575 mm
Breedte:
2050 mm
Hoogte:
3200 mm
Radstand:
1750 mm
Wieldiameter:
840 mm
Gewicht:

Aanschafprijs:
fl. 5640,-
Passagiersindeling:
18-12




Op 16-11-1901 werd in Amsterdam een tweede elektrische lijn geopend, tw.: Mauritskade(bij Linneausstraat) - Sint Anthoniesdijk(thans Zeeburgerdijk) - Veelaan - Cruquiusweg v.v. De Union Elektrizitäts Gesellschaft in Berlijn(Duitsland) had dit traject, geschikt voor trolley- en beugelbedrijf, aangelegd en geheel gratis 2 motorwagens naar Amsterdam laten komen, die speciaal op deze nieuwe lijn zouden worden beproefd. Het betrof hier de wagens 13 en 14, gebouwd door de Duitse firma Böcker & Co. in licentie van de Amerikaanse St. Louis Car Company. De wagens hadden dan ook een typisch Amerikaans uiterlijk met 6 kleine zijramen, waarbij achter elk raam zich een dwarsbank bevond met verstelbare rugleuning. De bekleding bestond uit rode pluche. Omdat het publiek in die dagen nog niet veel begrip had van hygiëne, was het niet verwonderlijk dat deze 2 trams al snel de bijnaam "vlooienwagens" kregen.
De tweede Amsterdamse elektrische lijn werd begin juli 1903 tot lijn 6 genummerd, toen dit aan de orde was door het wegvallen van de paardentramlijnen (die niet genummerd waren). Deze reed dus het opmerkelijke traject Mauritskade-Cruquiusweg, een verlaten hoek van de stad. Waarom een speciale slachthuislijn? Men dient te bedenken dat de tram voor de armsten niet weggelegd was, die namen de benenwagen. Er waren extra diensten op tijden waarop de vrijbank voor vlees werd gehouden - men kon zonder tussenkomst van slagerswinkels vlees kopen aan het slachthuis zelf. Wat voor mensen maakten gebruik van deze voorziening, waarom werd deze ingesteld? Waarom had deze elektrische verbinding prioriteit boven zovele andere? De anekdote dat de lijn "101" werd genoemd spreekt boekdelen: 1 bestuurder voorop, 0 passagiers, 1 conducteur op het achterbalkon. Toch heeft de lijn 21 jaar voortbestaan, na de opheffing in 1922 werd hij onder nummer 12 alsnog hersteld op het traject Frederiksplein-Veelaan. Een jaar later vond men het wel best, toen lijn 3 het Javaplein ging bedienen. De rest moest men maar lopen.
Alhoewel de beide wagens, de 13 en 14, voor deze lijn waren bedoeld, werden ze vrijwel meteen ingezet op lijn 10(zie hieronder bij het inzet-overzicht) en deden hooguit de eerste paar dagen op deze lijn 6 dienst, waarna hun taak door de serie 1-10 werd overgenomen.

In 1902 werden deze wagens als eerste voorzien van sleepzwaaibeugels i.p.v. de trolleystang.

Motorwagen 14 was bij aflevering voorzien van een luchtdrukrem en daarom ook duurder in aanschafprijs.

De zogenaamde seizoenwagens ontpopten zich als een grote teleurstelling: niet alleen leverde de povere vering van het onderstel onaangenaam geraas en trillingen op, ook de koude tochtstroom in de wintermaanden langs de naden van de schuifbare ramen gaf aanleiding tot klachten. Met hun trijpen zittingen en rugvullingen konden de wagens niet anders dan als ongepaste buitenbeentjes worden aangemerkt en op 25-02-1903 gaven Burgemeesters en Wethouders de machtiging om aan Union Elektrizitäts Gesellschft te berichten dat de gemeente Amsterdam tot afname voor het bedrag van 27.575 Duitse Marken van het tweetal niet bereid was.
De stemming ten aanzien van deze wagens sloeg om, toen Union zich bereid verklaarde de vering te verbeteren en de vraagprijs in navolging van de Hongaarse fabriek liet zakken tot fl. 5.640,- per stuk. Het kennelijk aangename weer verleidde de tramdirecteur tot de navolgende toevoeging: "Bij mooi zomerweder, zooals op de beide Pinksterdagen in het bijzonder gebleken is, dragen zij, vooral op eene lijn als die over den Haarlemmerdijk, waar het rijden met open bijwagens niet zeer verkieselijk is, merkbaar bij tot vermeerdering van het vervoer.". In 1903 werden de beide motorwagens door de Gemeentetram overgenomen, waarbij dus motorwagen 14 duurder in aanschaf was dan soortgenoot 13, vanwege de aanwezigheid van die luchtdrukrem.
Voor de vlooienwagens, de bekendste bijnaam van deze markante wagens, bleek helaas al vrij spoedig alleen nog maar een uiterst obscure rol in het tramverkeer te zijn weggelegd.

In 1910 kregen de wagens dichte balkons door middel van het aanbrengen van een houten glaspui op de balkonschotten. De dienstwagenbordjes, die tot die tijd aan de dakrand boven de open balkons zaten, verplaatsten zich toen naar een plek achter de linker voorruit en rechter achterruit.

Sinds 1911 werden de wagens voorzien van een schuine rand op de stootrand in de kop, waardoor het daarop meerijden van de jeugd vrijwel onmogelijk werd.

Het zeer fraaie interieur, dat zeer comfortabel was, maar helaas voor de passagiers na een rit vaak minder aangename herinneringen met zich mee gaf, werd nog in 1916 gewijzigd. De "ontluisde" trams verloren hun pluche bekleding en kregen toen houten banken met rieten bekleding. Desondanks bleven de wagens hun bijnaam behouden.

In de periode 1918-1919 werden de beide wagens gebruikt als voedseltransportwagens naar de Centrale Keuken.

Van 1919 tot 1922 reden de 13 en 14 rond als rangeerwagen, waarna ze in 1922 weer in de personendienst terugkeerden.

In 1924 werden de beide wagens definitief onttrokken aan de reizigersdienst en werden wederom in gebruik genomen als rangeerwagens. In 1929 werden ze officieel rangeerwagen en verloren hierbij tevens hun zitplaatsen.

In 1935 werden de 2 buitenbeentjes afgevoerd.

In hun gehele loopbaan hebben de "vlooienwagens" toch op verschillende tramlijnen dienst gedaan, maar hielden het veelal niet lang op de betreffende lijnen vol. Hieronder volgt een overzicht van hun inzet met de bijbehorende periode en trajecten in chronologische volgorde:
    - Lijn 6 (Mauritskade - Cruquiusweg v.v.):
                    Vanaf de instelling van deze lijn, toen nog zonder lijnnummer, op 16-11-1901 werd de dienst met de beide wagens uitgevoerd,
                    maar reeds binnen een week werd hun taak door de serie 1-10 overgenomen.
    - Lijn 10 (Planciusstraat - Leidscheplein v.v.):
                    Per 24-11-1901 verschenen de wagens met een kleine paardentrambijwagen aan de haak in de aanvullende dienst op lijn 10,
                    waar ze tot juni 1902 te vinden waren.
    - Lijn 5 (Haarlemmerplein - Damrak (Beurs) v.v.):
                    De op 17-07-1902 ingestelde lijn 5 werd vanaf augustus 1902 het nieuwe inzetgebied voor de beide wagens, die daar in de
                    aanvullende diensten konden worden aangetroffen. Bij de verlenging van lijn 5 naar de Weesperzijde op 12-03-1904 eindigde
                    hun inzet op deze lijn.
    - Lijn 11 (Station W.P. - Centraal Station v.v.):
                    Op 12-03-1904 werd lijn 11 als nieuwe tramlijn ingesteld en de beide vlooienwagens gingen daar in de aanvullende diensten
                    rijden en deden dit tot juli 1904.
    - Lijn 7 (Weesperzijde - Muiderstraat (Markenplein) v.v.(16-06-1904 - 03-07-1904); Weesperzijde - Sint Antoniebreestraat
                    (Zandstraat) v.v.(04-07-1904 - 13-08-1904); Weesperzijde - Sint Antoniebreestraat (Hoogstraat) v.v.(14-08-1904 -
                    25-08-1904); Weesperzijde - Gelderschekade (Prins Hendrikkade) v.v.(26-08-1904 - 30-08-1904); Weesperzijde -
                    Prins Hendrikkade (Kamperbrug) v.v.(31-08-1904 - 19-01-1905)):
                    In juli 1904 verruilden de wagens hun inzetgebied op lijn 11 voor een nieuwe op lijn 7, waar ze ook in de aanvullende diensten
                    te vinden waren tot november 1904, waarna de wagens tijdelijk een stil bestaan gingen leven.
    - Lijn 8 (Weesperzijde - Stationsplein v.v.):
                    Op 01-04-1905 kreeg lijn 7 een nieuwe route en werd de oorspronkelijke route van lijn 7 vernummerd in lijn 8. Op deze lijn 8
                    verschenen de beide wagens wederom in de aanvullende diensten. Van 06-12-1909 t/m 01-01-1911 reden ze zelfs met een
                    kleine paardentrambijwagen aan de haak en ook van 01-05-1911 t/m 05-06-1913, de datum waarop ze van lijn 8 verdwenen,
                    reden ze met een kleine paardentrambijwagen aan de haak.
    - Lijn 14 (Van Hallstraat/Groen van Prinstererstraat - Dam v.v.):
                    Tijdens de dienst op lijn 8 verschenen de vlooienwagens ook enige tijd in de aanvullende dienst met een kleine
                    paardentrambijwagen aan de haak op lijn 14 en wel in het jaar 1912(januari/april t/m oktober/december), waarbij
                    vermoedelijk één wagen dan op lijn 8 en één op lijn 14 reed, dan wel afwisselend beide op lijn 8 of 14. Na 1913 leden de
                    wagens weer een tijd een stil leven, waarbij sporadische inzet op een lijn zeker niet uitgesloten is, maar niet meer is te
                    achterhalen. Vanaf februari 1915 t/m 01-05-1915 reden ze wederom in deze combinatie op lijn 14.
    - Lijn 15 (De Lairessestraat (Cornelis Schuytstraat) - Plantage Kerklaan v.v.):
                    In juli 1915 kwamen de beide wagens terecht in de aanvullende diensten op lijn 15, waar ze tot juni 1916 bleven rijden.
    - Lijn 19 (Ringlijn Nieuwmarkt - Waterlooplein - Amstel - Rokin -Stationsplein - Nieuwmarkt):
                    De eerste lijn 19 was een op 19-10-1916 ingestelde, in één richting(rechtsom) bereden, ringlijn rondom de middeleeuwse
                    stadskern. Gezien het geringe vervoer en de oorlogsomstandigheden werd nog geen twee maanden later besloten deze lijn
                    per 01-12-1916 op te heffen. De beide seizoenwagens reden hier in de aanvullende diensten.
    - Lijn 18 (Mariniersweg - Visschersdam (tegenwoordig Dam) v.v.):
                    Met de ophef van de eerste lijn 19 verruilden de 13 en 14 hun voorgaande inzetgebied voor lijn 18, waar ze in de aanvullende
                    diensten reden tot juni 1918. Hierna werden de wagens zoals boven in de tekst vermeld gebruikt voor de transporten naar en
                    van de Centrale Keuken.
    - Lijn 15 (De Lairessestraat (Valeriusplein) - Plantage Kerklaan v.v.):
                    In december 1918 kwamen de wagens te rijden in de aanvullende diensten op lijn 15, maar lang duurde dit niet, want al in
                    februari 1919 verdwenen ze weer en gingen aansluitend, zoals reeds vermeld, een leven leiden als rangeerwagen.
    - Lijn 20 (Cornelis Troostplein - Noordermarkt v.v.):
                    Met de instelling van de nieuwe lijn 20 kwamen de beide seizoenwagens weer terug in dienst en gingen op de nieuwe lijn in de
                    aanvullende diensten rijden. Hun inzet duurde tot in februari 1923.
    - Lijn 18 (Mariniersplein - Sloterdijk v.v.):
                    In maart 1923 vonden de wagens nog kortstondig een nieuw inzetgebied op lijn 18, waar ze in de aanvullende diensten
                    werden gebruikt, maar al in april 1923 verdwenen ze hier weer en dit was hun laatste reguliere inzetgebied.
                    In 1924 werden de wagens in gebruik genomen als rangeerwagens en officieel vanaf 1929 ook als zodanig aangemerkt,
                    waarmee hun inzet in de reizigersdienst ten einde kwam.
Op de lijnen 1-4, 9, 12, 13, 16, 17 en 23(lijn 21 en 24 en hoger bestonden in die tijd nog niet en lijn 22 was een semi-EMW-lijn) vond in de regel geen inzet van de seizoenwagens plaats, maar in de praktijk kan dit uitzonderlijk wel eens plaatsgevonden hebben. De inzet in de aanvullende diensten betekende overwegend dat het materieelinzet met name spitsversterking betrof en/of enkele dagdiensten.

Laatste inzet
Wagennr.   Aflevering    In Dienst Op Lijn Buiten Dienst     op lijn    Afvoer op Afvoer naar
      13  02-11-1901  16-11-1901       6       -    -1924             -    -1935 sloperij
      14  02-11-1901  16-11-1901       6       -    -1924             -    -1935 sloperij









                 






Traminfo.nl © 2003-2015 | Contact  | Colofon | Disclaimer | Links